Lai da Tuma, 13 juli 2022, de bron van de Rijn. Linksonder het begin van de Vorderrhein. (foto Jos Hubens)

De Rijn is een van de levensaders van Europa. Lai da Tuma, een meer op 2345 meter hoogte, is officieel aangewezen als begin van de Rijn.
De welvaart in Nederland is grotendeels te danken aan deze bron van de Rijn. Wij hebben een pelgrimstocht gemaakt naar deze bijzondere plek en daarna de gehele Rijn gevolgd tot aan de Isteiner Schwellen, Rijnkilometer 178.

Jos Hubens, ambassadeur De Binnenvaart.

Vanaf de vuurtoren aan de Oberalppas, op 2046 meter hoogte, bij de Gotthardtunnel, beginnen wij om acht uur aan onze pelgrimage. Het nauwelijks zo te noemen pad naar Lai da Tuma (in de Reto-Romaanse taal, telg van de taal van de Romeinen, is dat de naam voor het Tomameer) werd steeds steniger en steiler. Op de rotsen waren lukraak rood-witte tekens gekalkt die je moest volgen. Na twee uren klauteren en kletteren, met korte drinkpauzes, stonden wij plotseling aan de top van de beklimming. En warempel, doel bereikt, daar was de bron van de Rijn. Een mintgroen meertje in de schoot van hoog opschietend loodgrijs gesteente. Er heerste een doodse stilte, wij waren de eerste bezoekers van die dag en alleen. Een platte steen aan de rand van het meer, waar het Tomameer veranderd in Voorrijn, fungeert als eerste Rijnbrug.
Na een uurtje vertoeven op deze toch voor ons een bijzondere plek zijn wij aan de terugtocht begonnen. Driehonderd meter weer naar beneden via hetzelfde ‘pad’. Tegenliggers begroetend met grüezi. Het was een zeer vermoeiende pelgrimstocht, maar voor ons zeker de moeite waard. Als Nederlander en zeker als Rijnvarende behoort dit op uw bucketlijst te staan.

Naam
De naam Rijn is afkomstig van het Middelnederlandse Rijn, dat via een aangenomen Oudnederlandse vorm Rïn uit het Oergermaanse Rïnaz komt. In het Gallisch werd de rivier Rhēnos genoemd, in het Latijn Rhēnus, en in het Grieks Pyvoç (Rhēnos). De naam komt waarschijnlijk van het Indo-Europese rei dat stromen betekent.
De Rijn ontspringt in Graubünden, in de Zwitserse Alpen, waar twee bronrivieren Voorrijn (Vorderrhein) en de Achterrijn (Hinterrhein) ontspringen. De Voorrijn is de langere van de twee en is 76 kilometer lang, daarom wordt de totale lengte van de rivier (1233 kilometer) vanaf de bron van de Voorrijn gemeten. De Voorrijn ontstaat uit een aantal stroompjes bij Lai da Tuma (Tomameer) op 2345 meter boven de zeespiegel en komt bij Tamins-Reichenau, even ten oosten van Chur, samen met de Achterrijn, die begint aan de voet van de Paradiesgletsjer in de Adula-Alpen bij de San Bernardinopas en 57,3 kilometer lang is.

Italië
De Italiaanse Rijn, van Reno di Lei, stroomt via de Aversrijn in de Achterrijn (Hinterrhein). Zodoende beslaat het stroomgebied van de Rijn een miniem stukje van Italië.
Na het samenvloeien van Voor- en Achterrijn bij Rheichenau krijgt de rivier de naam Alpenrijn (Alpenrhein). De Alpenrijn vormt achtereenvolgens de grens tussen Zwitserland en Liechtenstein en die tussen Zwitserland en Oostenrijk. Bij de Oostenrijkse stad Bregenz stroomt de Rijn in het Bodenmeer (Bodensee). In het westen van het Bodenmeer, bij de brug van Konstanz begint de kilometermeetring van de Rijn met kilometer 0.
Na het prachtige dorp Stein am Rhein met haar vele muurschilderringen stroomt de Rijn verder als Hoogrijn (Hochrhein) tot Bazel. Vanaf Bazel (km 170) tot Lauterbourg (km 352) vormt de Rijn de grens tussen Frankrijk aan de linkeroever en Duitsland aan de rechteroever. Bij Lobith (km 858) stroomt de Rijn Nederland binnen om vervolgens bij Hoek van Holland (km 1034) in de Noordzee te stromen.

Vuurtoren
Boven bij de Oberalppas, daar waar de tocht naar Lai da Tuma begint, staat sinds 2012 een veertien meter hoge replica van de vuurtoren (Lage Licht) van Hoek van Holland, de plaats waar de Rijn in de Noordzee uitmondt. De toren op 2046 meter boven de zeespiegel is daarmee de hoogste vuurtoren ter wereld. De Zwitserse gemeente Tujetsch/Sedrun voelt zich verbonden met Hoek van Holland door de Rijn. Het dorp zegt dat het bij de bron van de Rijn ligt, terwijl Hoek van Holland juist aan het einde van de rivier ligt. De authentieke vuurtoren uit Hoek van Holland maakt tegenwoordig deel uit van het Maritiem Museum in Rotterdam. Het plan was ook nog een vrachtschip van Rotterdam naar Rheinfelden te laten varen met de naam Rheinquelle (Rijnoorsprong). Het zou daar in delen worden gedemonteerd en over de weg vervoerd moeten worden naar de vuurtoren. Daar is het tot heden nog niet van gekomen.


De hoogste vuurtoren ter wereld. Foto is genomen op 3 mei 2022, toen het ‘pad’, 300 meter naar boven twee uur klimmen, naar Lai da Tuma nog onbereikbaar was. (foto Jos Hubens)

Waterval
In het plaatsje Schaffhausen, ongeveer 150 kilometer benedenstrooms Lai da Tuma, bevindt zich een waterval (Rheinfall). Dit is grootste waterval van Europa. Hij is 150 meter breed en 23 meter hoog. Deze waterval is tussen de 14 duizend en 17 duizend jaar geleden ontstaan. Deze krachtige waterval is vanaf de wal en het water te bezichtigen.

Koblenz
De Aare is de langste puur Zwitserse rivier. Hoewel de Aare een zijrivier van de Rijn is vervoert zij feitelijk meer water dan de Hoogrijn. Zij ontspringt aan de Oberaargletsjer in de oostelijke Berner Alpen, doorstroomt het Brienzer- en Thunermeer, loopt langs de Bondsstad Bern, wordt in het Bielermeer geleid, volgt de zuidvoet van de Jura en mondt, na 291 kilometer, bij het Zwitserse Koblenz aan de linkeroever in de Hoogrijn. Op de meren evenals op het gedeelte van Biel naar Solothurn varen passagiersschepen.
Begin twintigste eeuw kwam een oud plan weer op tafel om de Aare te kanaliseren. Veertien sluizen zouden gebouwd dienen te worden om de rivier bevaarbaar te maken. De Hoogrijn en de Aare zouden deel uitmaken van het Trans-Helvetisch kanaal. Daarmee zouden Rijn en Rhône met elkaar verbonden worden en zou een binnenvaartvaarweg ontstaan door Zwitserland, tussen Noordzee en Middellandse Zee. Dit plan ligt inmiddels weer opgeborgen onder in een kast.